LH-ko Udazkeneko Irteera (2013)

  L@s de 4. maila llevamos una cajas para recoger hojas, porque estamos estudiando 
los árboles de Karrantza, y bolsas reciclables para recoger basura arrojada a la naturaleza  

  (hojas, si; pero basura apenas recogimos, por el mal tiempo).  

Siguiendo con la costumbre iniciada en 2011, toda primaria salimos de excursión por Karrantza en pleno otoño. Si en 2011 atravesamos el bosque de robles americanos de La Moradilla, bajo La Escrita; y en 2012 descendimos por el hayedo de La Calera del Prado y llegamos hasta el barrio del mismo nombre con la intención de alcanzar El Chorretón, objetivo que casi nadie alcanzó por el inesperado barrizal que nos fuimos encontrando en el recorrido; en esta ocasión hemos  recorrido un sendero que transcurre paralelo al arroyo Las Escaleras, hasta Ambos-ríos, y nos acercamos al barrio de Pando.

  Pequeña cascada de Ambos-ríos  

   Rebaño con varias ovejas negras. ¡Y mastín, por supuesto!   

Pudimos ver diferentes especies de árboles: castaño, roble, roble americano, acebo, fresno, pino, eucalipto, avellano, aliso, abedul, haya, etc. También contemplamos  un bonito rebaño de ovejas, una yegua, huevos de rana en una charca, una mariposa nocturna, el primer corderito recién nacido de la temporada... y nos dimos cuenta de la insensatez de algun@s que  arrojan plásticos, cristales, latas, escombros y hasta electrodomésticos en pleno entorno natural.

    Roble, castaño y haya; tres árboles, con merecido prestigio, que vimos  en el recorrido   

   Huevos de rana en una charca y Haimar enseñando la polilla ("de casta le viene al galgo") 

   Él era el primer corderito recién nacido que veíamos en Karrantza este otoño. 
Fue en Pando      (Después, ya hemos visto unos cuantos más).   

El tiempo no nos acompañó, la verdad. Y eso hizo que regresáramos a la escuela antes de lo previsto.

   Jagoba (Educación Física) y Marko (tutor de 2. maila)  durante la salida de otoño  

En cualquier caso, nos sirve para enlazar con contenidos curriculares, y a buen seguro que los tutores y tutoras sacarán provecho a esta salida y sus aspectos colaterales. En Ingurunearen Ezaguera, Plastika, Hizkuntza...

   Haimar, Gorka, Ander Arriola, Ibai y Josu, de 4. maila   

    Diego, Ander Alonso, Nando y Aimar, también de mi clase, 4. maila   

   Mi Alaia y su bonita hoja de roble americano   

Resultó interesante el encuentro que tuvimos en la iglesia de Pando con algunos de vecinos del lugar, que nos contaron cómo era la escuela en sus años mozos, y también los sinsabores que pasaron en su niñez en plena guerra civil española. Los niños y niñas les quisieron preguntar muchas cosas. Eskerrik asko, majos!

A mí me gusta hacer fotos en las salidas (bueno, creo que sería más exacto decir que me gusta hacer fotos siempre, ¿no?) y aquí os traigo algunas de las que más me gustan del rato que estuvimos en Pando (comiendo, jugando,  identificando las hojas...)

   ¡Si es que no pueden estarse quietos ni para sacarles una foto, eh!   

   (Aimar, el pobrecito, ya se nos había ido, porque se le estaba mojando el yeso y...)   

Nando

Asier L.

Bryan

   Beñat se hizo amigo de un viejo roble   

   Ángela, Arrate, Izaro y Aitana jugaban al esconderite   

   Mira, qué simpátic@s:Arrate, Aitana, Ángela, Izaro y Beñat   

   Izaro y sus hojas de haritza  

Ane Mazón, por un lado, y Asier Eskauriaza, Jon y David (¡infiltrao, qué tú no eres de 4. maila!), por otro, reponían fuerzas.

   Gorka, María y Eneritz, de 6. maila, nos leyeron tres kondairak (leyendas)   

Y l@s de 4. maila les dijimos Baso-zaindariaren hamar aginduak (el decálogo del guardabosques); contamos un ipuina (cuento), recitamos una olerki (poema) y dijimos un atsotitza (refrán) con el roble como protagonista en las tres acciones; y, para acabar, les contamos lo que estábamos aprendiendo del roble, roble americano y abedul (los primeros tres árboles de Karrantza que  habíamos empezado a trabajar).

Unos días antes, un grupo de ocho maisus/andereños quisimos conocer el recorrido de la salida que íbamos a realizar a propuesta de la Jefa de Estudios, Gema Sagastibeltza, que nos hizo de guía.

     "Urak dakarrena, urak darama"     

          Karrantza, 2013ko udazkenean          

Y éste se le he querido "robar" a  andereño Ascen de su blog (tenéis acceso directo desde mi blog al suyo), porque nos lo enseñó el otro día y me encantó:

Karrantzako zuhaitzak ikasten: Pagoa (6)

Izen zientifikoa (latinez): Fagus sylvatica

Euskaraz: Pagoa

Gazteleraz: Haya

Ingelesez: Beech tree

Familia: Fagazeoak

   Udazkenaren edertasuna La Calerako pagadian   

"Haziaren ernaroa
lur onean oparoa,
Euskal Herriko gure basoan
beti emankor pagoa"

   BEREIZKUNTZA ETA EZAUGARRIAK:   

* Baso hostogalkorrik ederrenak osatzen dituen zuhaitz ederra da.

* Zuhaitz gorpuztsua, altueran 30 m edo gehiagokoa.

* Adaburu biribildukoa.

* Adarrak etzanda hazten dira eta gorantz okertzen dira modu berezian; ugariak dira eta itzal handia ematen duen hostajez jantzita.

* Azal leuna, kolore hauskara edo zuriskoa, begi arre-gorriskekin.

* Hostoak, 5-9 cm bitartekoak, eliptikoak, luzangak eta puntan amaitzen dira; berriak direnean kolore berde argia dute, baina urtaroak aurrera egin ahala ilundu eta distiratsu bihurtzen dira, harik eta uda amaierako kolore berde bizi eta iluna hartu arte. Egun askorik irauten ez duen ikuskizun oso polita da pagadiaren udazkena.

*  Fruituak, pagatxak, binaka sortutako hur txiki (10-15 mm luze) eta ebakidura triangeluarrekoak dira, zurezko karlo baten gordeta, 4 ikuskutan irekitzen dena. Pagatxak jangarriak dira baina tanino kopuru handikoak eta mingotsak (pago arruntaren pagatxak ez dira mingotsak). Urtxintxek eta beste karraskari batzuek guztiz atsegin dituzte fruituak, baita txoriek ere.

* Udaberrian loratzen da eta pagatxak udazken hasieran heltzen dira.

   Pago hostoen alfonbra La Calera del Pradoko pagadian   

   ERABILERA:   

*  Egurra, zuria edo marroi argia izaten da, gogorra eta testura fin uniformekoa, ebanisterian eta zurgintzan oso estimatua. Antzina- antzinatik merkatuko zurik garrantzitsuenetarikoa izan da, eta gaur egun ere bada.

*  Egurra nahiko gogorra, sendoa eta lantzeko erraza denez, asko erabiltzen da altzariak egiteko, batik bat aulkiak, heldulekuak zein lurzoruak,

* Halaber, egur-ikatza egiteko lehengai nagusietarikoa izan da, eta etxeetan erabiltzeko erregaia ere bai. Oraindik ere ikus daitezke gure mendietan pago lepatuen formazioak, garai bateko ikazgintzaren lekuko.

* Zuhaitz apaingarri gisa ere kultibatzen da, batez ere fagus atropunicea, hostoak kolore purpura bizikoak dituena.

  Alenek "la cueva del zorro" esaten zion Ilso de Estacaseko pago honi  

   HABITATA eta HEDAPENA:   

* Pagoaren basoetan (pagadiak) hainbeste nagusitzen bera, ezen masa ia espezie bakarrekoak eratzen bait ditu.

* Europako erdialde eta mendebaldean bizi da, klima samur eta hezeko eskualdeetan, udako lehorterik eta izozte berantiarririk gabekoetan.

* Euskal Herrian, gaur egun, oraindik ere, sail dezenteak estaltzen ditu. Pagadiak dira zuhaitz hauen basoak. Euskal Herrian, pagadirik zabalena Iratiko oihana da.

*  Pagoa Bizkaiko zuhaitz naturalen arteko espezie garrantzitsuenetarikoa da. Nagusia da 600 m-tik gorako zonetan, eta alde horietan baso natural ia guztiak pagadiak dira.

* Karrantzan La Calera del Prado gainean dagoen pagadia oso ezaguna da. 2012 ikasturtean lehen hezkuntzakoak bertara joan ginen udazkeneko irteeran. Lanzas Agudasetik Baljerrira igotzeko alderdietan ere pagadi ikusgarria ikus daiteke.

  Baljerrian  

* Pagoak izendatzeko euskara baturako onartu ez diren euskalki edo hizkera batzuetan erabilitako beste hitz batzuk: bago, fago.

* XIX. mende hasierara arte, baso asko kontserbatu ziren; hala ere, kostu handiko gerren, burdinoletako suteen eta mozketei buruzko legeen aldaketen eraginez, Bizkaiko zuhaitz-azalera hondaturik gelditu zen, eta pagoak ia-ia desagertu egin ziren. Hala eta guztiz ere, suspertze-politika baten bitartez, erakundeek lurrak suspertu dituzte, pagoak babesteko eta galtzeko. 

                                                                                                             
    Pandoko pago baten hostoak azaro erdian   
                                            

  Ereinketa:  

Sar ezazu pagatxa 4-5 cmko sakoneran, horizontalki lurrontzi handi batean. Lurrez estali eta ureztatu. Gogoratu, pagadietako lurra erabiltzea garrantzitsua dela.

  Landaketa:  

Neguan egin behar da, hilabete aproposenak urtarrila eta otsaila direlarik. 500 metrotik gorako altueran. Burutzerakoan, sustrai osoak ateratzen saia zaitez, eta landatu ondoren, ureztatu. Hazkunde maila 15-20 cm urtean izaten dira. 

  Pago gaztea Liendoko Arboretoan  

KONDAIRA BAT

Behinola, Jentilak Perutxuren etxekoei artaldea lapurtu zien. Pobre bizi ziren eta azkenean Perutxu ausartu egin sen eta Jentilarengana joan Gorbeialdeko Itxinan dagoen Supelegorreko kobazulora. Bazekien Jentila indartsua eta gaiztoa zena baina era berean buru gutxikoa.

Zerbait asmatu behar zuen eta badiotso Jentilari:

_ Nik baietz irabazi edozein norgehiagokan.

_ Ezetz irabazi pagoak ipurti ipurditik ateratzen -erantzun zion Jentilak.

_ Bale, bihar goizeko egunsentian Pagomakurreko pagadian -erantzun zion Perutxuk.

Heldu zen ordua eta Jentilak hartu besartean eta banan-banan ateratzen zituen pagoak sustrai eta guzti porruak balira bezala. Perutxuk fetxoria hori ikustean, hartu besapean soka bat eta pago gaineetara igotzen hasi zen. Jentilak ezin zuen ezer ulertu eta badiotso harriturik:

_ Zertan zabiltza?

_ Zertan ibiliko naiz, ba, zu bezala banan-banan barik, pago guztiak sokaz lotu eta denak batera atera behar ditut.

_ Ez, mutil, ez ezazu egin holakorik, pagorik gabe ezin bizi izango nintzateke eta nire abereak ezkur faltan gauzeztandu egingo lirateke.

_ Horrela nahi baduzu itzuli egin behar didazu gurin lapurtutako artaldea, bestela badakizu!

Eta Jentilak itzuli egin behar izan zion Perutxuri artaldea eta poz-pozik joan zen bere baserrira Jentila aho zabalik utzita.

Karrantzako zuhaitzak ikasten: Gaztainondoa (5)

Izen zientifikoa (latinez):  Castanea sativa

Euskaraz: Gaztainondoa

Gazteleraz: Castaño

Ingelesez: Chestnut

Familia: fagazeoak

   BEREIZKUNTZA ETA EZAUGARRIAK   

*  Fagazeoen familiako zuhaitzak dira; beraz, haritzekin eta pagoekin ahaideturik daude, hosto erorkorrak dituzten zuhaitz haundiekin, alegia.

*  Egoera naturalean gaztainondoak 30 m-taraino erraz irits litezkeen tamaina haundiko zuhaitzak dira, adaburu zabal eta erregular bat dutela. Halere, latitude hauetan aurkitzen diren gaztainondo gehienek tamaina bereizgarria eta askoz ere goiera txikiagoak izaten dute. 

*  Enbor lodi bat dute, sarritan tximista edo zahartzaro hutsarengatik irekia eta erauzia egoten dena; bigarren mailako adar ugarik goitik ateratzen direnak, 4 m. baino gehiago gutxitan lortzen dute.

*  Hostoak: 10-20 cm luzera eta 6 cm zabalera bitartekoak, luzanga-lantzeolatuak, zorrotzak edo akuminatuak. Ertzak lodiki zerratuak. Luzeran, 20 cm; zabaleran, 6 cm.

*  Oso erraz bereizten da gaztainondoa, zerra itxurako ertzak dituzten hostoei eta azal arantzadunaz estalita dauden fruituei begiratuz gero. 

*  Gaztainondoen kasuan, fruitu asko emango dituzten adar gazte eta sendo gehiago sortarazteko inausten dira.

*  Gaztainondoaren loreak ekainaren bukaeran eta uztailean agertzen dira, eta udazkenerako lore emeek 3-7 hazi gordetzen dituzten kupula arantzadunak ekoizten dituzte.

* Gaztainondoak klima epela eta hezetasun egokia behar du ondo hazi eta gaztaina-kopuru handiak lortzeko.                                                                          Gaztainondoa Pandora doan bidezidor batetan  

* Oso sentikorra da udaberriaren azken parteko eta udazkenaren hasierako izozteen aurrean, eta ez ditu lurzoru karedunak gustuko. Basoetan itzal txikia jasan dezake, baina argia du gustuko.

   Lakatz multzoa Las Torcachaseko atsedenlekuan   

"Basaloreen usaina
gozoa eta bikaina,
janari eta egurtarako
horra hor gure gaztaina"

   ERABILERA:   

*  Gaztainak oso elikagai onak dira, nahiz eta liserigaitzak izan. Euskal Herrian janari tradizionaletako bat izan da. 

*  Bestalde, bere egur gogorra zurgintzan eta ebanisterian estimatua da. 

*  Sendabelar modura erabili izan da eta bere azala astringentea dela diote.

* Baserrien ekonomian garrantzia handia izan zuten gaztainek elikagai gisa eta zuhaitz kimuek saskiak egiteko, tintaren gaixotasunak XX. mendearen lehen erdialdean zuhaitz aleak izugarri bakandu zituen arte.

* Haziak, gaztainak alegia, gordinik edo erreta jaten dira. Azkenburukoak egiteko erabil daiteke: budinak, bizkotxoak, etab. Haragiz osatutako janarien osagarri gisa ere erabiltzen da. Sukaldaritzan baditu beste erabilera batzuk ere, hala nola irina egiteko, ogia egiteko, zerealen ordezko gisa, kafearen ordezko gisa edo zopak loditzeko.

   HABITATA ETA HEDAPENA:   

*  Espezie hau dirudienez, ekialdeko Mediterraneokoa da jatorriz, baina penintsulan oso antzinatik dagoela diote. 
*  Ipar Euskal Herri osoan ugari aurkitzen den arren, ez dirudi jatorriz lur hauetakoak direnik; litekeena orain dela urte asko hemen sartuak izatea beren fruituak probetxatu ahal izateko. Erromatarrak agian izan ziren.

*  Euskal Herrian, gaztainadiak asko hedatu ziren, Atlantikoko isurialdean batez ere. Baina mende honen hasieratik, pixkanaka-pixkanaka atzerapen handia jasan behar izan du, tintak eta tankroak sortutako eraginaren ondorioz. Gaur egun, gaztainadi izugarri horien aztarna batzuk besterik ez daude, arbola bakan batzuk eta ipurditik jaiotako pujak, han-hemenka azaltzen direlarik. 

*  Bestalde, klima heze eta epeletako zoru azidoetan ondo hazten dela esan behar da.
*  Gaztainondoak, beren ahaideak diren pagoak eta haritzak bezala, hosto eskergak dituzten zuhaitzak dira; hori horrela izanik, laino asko dagoen giro oso hezeak behar izaten dituzte, beren hostoak ihartu ez daitezen. 

* Gaztainondoa aspalditik lantzen den zuhaitza da bere hazi jangarriak eskuratzeko. Erromatarren garaian Europa mendebalde eta iparraldean sartu zen.
* Beren fruituak oso estimatuak eta kotizatuak dira animali eta gizakien kontsumorako; eta nola ez, ekologi aldetik begiratuta gaztainondoek lur onak eratzen dituzten, fauna on bat gorde eta elikatzen duten eta beste zuhaitzekin ederki bizi daitezkeen zuhaitz bikainak dira. 

* Halere, tristeena zera da: "tinta", onddo txiki bat, zuhaitz horien biziarekin oso azkar ari dela bukatzen.

  El Chorretónerako bidean dagoen gaztainondo ale bat  

Fruituak: Gaztainak, oinean argiagoa eta puntan ileduna den azal arre gorrixkako akenioa. Karloa biribildu eta gogortua da, arantza luze bakanki-ilaundunez hornitua. Multzoari lakatza esaten zaio (baita morkots, txigor, oskol eta koskol).

Karrantzako zuhaitzak ikasten: Hurritza (4)

Izen zientifikoa (latinez): Corylus avellana

Euskaraz: Hurritza

Gazteleraz: Avellano

Ingelesez: Hazel

Familia: fagazeoak

  Hurritzaren ohiko enborra, Montañan aldean  

   BEREIZKUNTZA ETA EZAUGARRIAK:   

*  8-10 metroraino iristen den zuhaiska dugu hurritza, orokorrean oinetik adarkatzen dena, baina inoiz enbor argi bat azaltzen duena. 

*  Adaburua zabala du.

*  Azala, ia leuna dena, kolore arre-gorriska azaltzen du ale gazteetan, urteen poderioz azala zartatuz doa eta kolore grisagoa hartzen du.

*  Hostoerorkorreko zuhaiskak ditugu. Hostoak handiak dira, bihotz-formakoak izaten dituzte, ertzak oso zarratuak, adarraren zehar txandakatuak,  puntatxo batekin. Kolore berdekoak, intentsitate handiagokoak goikaldetik. Hosto gazteak iletsuak izan ohi dira bi aldeetatik. 

*  Loraketa negu bete-betean ateratzen zaizkio, urtarrila eta apirila bitarte.

*  Fruitua  hurra bezala ezagutzen da, banaka eedo gehienez lauko taldetan hazi daitezke  eta abuztutik urria bitarte heltzen da. Forma globoso edo oboideduna eta kolore arrekoa.  Azpikaldetik forma hortzduneko inbolukru hostokara batek estaltzen du.

*  Hurritzen fruituak haritzen antzekoak dira eta pago, gaztainondo, arte, e.a. bezalako fagazeoen ezugarri berdinak dituzte; estaldura gogor bat dute eta jangarria dena bere barruan. Azal horrek negu luzeak irauteko aukera ematen die. Urte batzuetan lurperatuta edo erdilurperatuta egoteko aukera die kondizio onak aurkitu arte. Gainera beren forma borobilak biraka erraztasunez joateko aukera ematen die, erreka, hesi, ibarbide, e.a. bezalako barrera natural edo artifizialetarino iritsi arte... leku hauetan aurkitzen ditugu. 

 Udazkenen bete-betean hostoak eta fruituak batera Pandoko elizaren ondoko hurritz honetan  

   ERABILERA:   

* Gizakiok hurrak eskuratzen ditugu.

*  Hurra, dituen olio kopuruagatik, balio nutritibo altuko fruitu lehorra da. Gordinik edo txigortuta jan daiteke, eta oso erabilia da gozogintzan. Kimu gazteak, bere malgutasunari esker, oso erabiliak izan dira otar eta saskigintzan. Azala lehorgarria da eta hosto eta adasken propietatean ona dira zirkulazio egokiago batentzat. 

*  Ez dugu ahaztu behar betidanik euskaldunok hurritz-makilak erabili izan ditugula mendian ibiltzeko. Esaten dute San Juan gauan moztutako adarrak uretan jartzen baldin badira, makilik sendoenak izaten direla. Igerleek maiz erabiltzen zuten makila da, gehienbat urbilatzaileek.

*  Egur gogorra dute, tailatzeko eta zurgindegietan oso estimatua da.

*  Euskal herrian ugari izaten dira batez ere larre-toki ertzetan. Etxaldeak banatzeko erabiltzen dira non benetako hesi naturalak sortzen dituzte beren fruitu jangarriak aprobetxatzen ditugun bitartean. 

   HABITATA eta HEDAPENA:  

*  Klima epeletako landarea da, nahiz eta bere banaketa oso zabala den mundu zaharrean. Ingurune hezeak, fresko eta ospelak atsegin dituen espeziea da. Apur bat azidoak diren lurzoruak ditu gustuko, kararri-buztin-silizeoko sustratuak alegia. Oso sentikorra da lehorteei, batik bat lurzoruak eusten ez badio hezetasunari.

*  Hurritzek hosto erorkor handiak dituztenez gero kondizio freskoak eta hezeak behar izaten dituzte; aunitz aurkitzen dira Euskal Herri osoan harizti, pagadi edo toki hezeak dauden alderdi guztietan..

* Batik bat Europa eta Asia ekialdean banatuta dagoen zuhaiska dugu hurritza. Hostozabalen oihanpeetako osagai garrantzitsua da, bertan gune heze eta itzaltsuak bilatzen dituztelarik. Mesolitiko eta Neolitikoko fosilak aztertuz badirudi gizakiaren neguko dietaren osagarri garrantzitsu zirela. Euskal Herrian banaketa zabala du ipar isurialdean, hegaoldekoan berriz, urriagoa da eta ibai ertz eta amildegietan babesten da Ebro haranean guztiz desagertzen den arte.

  Ordunteko ibilbidea egin genuenean ikasle batzuek hurritz makilak eramaten zituzten  

Basoa zaindu / Cuida el bosque

   Vitoria-Gasteizko "Luis Dorao" ikastetxeko ikasleek egindako narrazioa (2010 urtekoa).   

     Si quieres ir al bosque a estudiar los árboles, lee atentamente este decálogo para poder disfrutar al máximo tu excursión.       

  1     Empezar bien significa empezar por los pies.  

Sobre todo, ve bien calzado y lleva una vestimenta adecuada y de color discreto.

  2    En el bosque es básico no perderse.  

Debes procurar no salirte de los caminos; así no te desorientarás y te ahorrarás sobresaltos y contratiempos. Lleva mapas de la zona.

  3    El silencio es el alma del bosque.  

Modula la voz y no hagas ruido, para no molestar a los animales que viven y crían en él. El ruido, si es muy agresivo, puede obligaros a abandonar sus nidos y madrigueras.

  4     El bosque mediterráneo se incendia fácilmente.  

No juegues nunca con petardos en sus proximidades ni hagas fuego en él.

  5    Los árboles, los arbustos y las plantas son seres vivos como tú.  

Respétalos; si los dibujas, los fotografías y los observas, siempre aprenderás algo.

  6    No todos los frutos que encontrarás son comestibles.  

Recuerda que algunos son tóxicos y que, por tanto, no has de comer frutos del bosque sin hablar antes con alguien que los conozca bien.

  7    Los musgos y los líquenes no son simples adornos.  

Tienen una función muy importante: retener la humedad del suelo y aportarle materia orgánica. No los arranques ni te los lleves del bosque.

  8    Aprender del bosque es también aprender de la gente que lo conoce.  

No dudes ni temas conversar con la gente que vive o trabaja cerca del bosque; de ella puedes aprender muchas cosas que seguramente no encontrarás ni en los libros ni en las webs.

  9    Las sobras y las basuras deben ir a donde les corresponde.  

Recuerda que el objetivo es disfrutar del bosque y no ensuciarlo; no tires basura y, sobre todo, si encuentras basura inorgánica como latas y bolsas, recógela y tírala al contenedor más cercano.

  10    En el bosque, cada día es una aventura diferente.  

En el bosque puedes aprender muchísimas cosas. Por eso, cada vez que vayas a uno, abre bien los ojos y seguro que verás animales, flores o brotes que nunca habías visto.

     Decálogo del buen excursionista     

1   Disfruta del silencio.

2   Sigue los senderos marcados.

3   Recoge tus desperdicios y llévalos de vuelta a la basura.

4   Deja las flores y los animales en su hábitat natural.

5   No dejes marcas o señales que puedan confundir a otros excursionistas.

6   Trata a los animales con todo el respeto que merecen.

7   Deja todo como estaba: las cercas cerradas, etc.

8   No hagas fuego.

9   Si llevas mascota, evita que moleste a otros excursionistas.

10  No dejes detrás de ti más que tus pasos.

"Hay quien cruza el bosque y sólo ve leña para el fuego", Leon Tolstoi

"La Naturaleza es sabia ,y el hombre, por mucho que lo intente, no podrá nunca superarla"

 "Podrán cortar todas las flores, pero no podrán detener la primavera", Pablo Neruda

"Hay un libro abierto siempre para todos los ojos: la naturaleza", Rousseau

"Es increíble que la naturaleza pida a gritos ayuda, pero más increíble es que nadie la escuche", Capra

     Baso-zaindariaren hamar aginduak     

1     Ez nahasi inguruneak duen baretasuna.

2     Jardun elkarlanean naturarekin.

3     Kalterik ez eragin natur inguruneari.

4     Errespetatu leku bakoitzak  berez duen ordena.

5     Saihestu izaki bizidunengan aragin daitekeen kalte oro.

6     Gorde sekretuan ustekabeko aurkikuntzak.

7     Bildu bisitatzen duzun leku bakoitzaren inguruko informazioa.

8     Errespetatu jabetza landatarrak nahiz horien jabeak.

9     Jardun erabakitasunez eraso ororen aurrean.

10     Hobetsi basoko animalien eta landareen ongizatea zure gozamen pertsonalaren gainetik.